Wielcy projektanci – Jaroslav Ježek. Serwisu do kawy Elka

Kultowy porcelanowy serwis do kawy ELKA zaprojektowany w 1957 roku przez Jaroslava Ježka i wykonany w Pirkenhammer w Czechosłowacji.

W skład zestawu wchodzi abstrakcyjny dzbanek do kawy, cukiernica oraz dzbanek do śmietanki ozdobiony czarnym motywem z centralnie umieszczonym złotym płomieniem. Na podstawie znak skrzyżowanych młotków, który jest sygnaturą wytwórni Pirkenhammer. Projektem „ELKA” Jaroslav Jezek zdobył Grand Prix na Brussels World Expo w 1958 roku.  Serwis sam w sobie przykuwa oko. Nieregularne kształty tak różne od przyjętego kanonu cylindrycznego kształtu dzbanka zwracają uwagę nawet osób niezaznajomionych z kolekcjonerską porcelaną. To zasługa niewątpliwie wybitnego projektanta jakim był Jaroslav Jezek. Zyskał sławę dzięki swoim designerskim, a zarazem praktycznym zestawom porcelanowym i porcelanowym figurkom, które w nieoczywisty sposób przedstawiały głównie zwierzęta. Uznawany za twórcę tak zwanego stylu brukselskiego. Nazwę tą zaczęto stosować po wspomnianej wcześniej Wystawie Światowej w 1958 roku

Jaroslav Ježek urodził się 26 stycznia 1923 r. W czeskiej wsi Podlesí koło Příbrama. W latach 1945-1949 studiował na Wydziale Pedagogicznym Uniwersytetu Karola w Pradze u profesora Sejpki i zajmował się tematyką edukacji artystycznej. Nie skończył jednak studiów, planując przejście na Akademię Sztuk Pięknych, Architektury i Projektowania do pracowni profesora Eckerta. Jednak na jego zalecenie najpierw przeszedł praktyczne szkolenie w produkcji, aby opanować technologię i zasady pracy w przemyśle porcelanowym. Otrzymał sześciomiesięczne stypendium w dziale artystycznym słynnej manufaktury porcelany Thun w Klášterec nad Ohří. Ostatecznie zrezygnował ze studiów i pozostał w Klášterecu do 1954 roku, kiedy to wydział artystyczny został zamknięty. W tym okresie zrealizowano tylko projekty dekoracji Ježka. Po rocznej przerwie został wezwany – wraz z najlepszymi wzorcami i technologami ze wszystkich fabryk – do nowego centrum rozwoju zlokalizowanego w Lesovie koło Carlsbad. W tym samym roku zrealizowane zostały jego projekty zestawów porcelanowych „Rosana” i „Kleopatra”, a rok później także „Lenka”. Ježek stworzył także liczne szkice do zestawów upominkowych i wazonów oraz bogate dekoracje kwiatowe, które uzupełniały gładkie boki imbryków i filiżanek.

W 1957 Ježek został zaproszony do stworzenia projektów na Wystawę Światową w Brukseli. Uczestniczący w nim artyści wiedzieli, że komisja tym razem nie będzie brałą pod uwagę tylko kryteriów funkcjonalnych, ekonomicznych i technologicznych, ale ich priorytetem będą kształty, które mogłyby reprezentować czechosłowacki design w skali międzynarodowej. Grand Prix, którym został nagrodzony przedstawiany dziś przez nas serwis do kawy Elka, było zasłużone. Jej elegancki, a zarazem ekstrawagancki kształt znacznie przewyższał walory ówczesnych produktów wytwarzanych przez wiodące fabryki porcelany na świecie. Ježek zaprojektował również zestaw naczyń „Asmanit” dla restauracji w Brukseli. W 1958 r. zaprojektował ponadto model „Sylva”, którego kształt nawiązał do zestawu „Asmanit”. Sukces „Elki” wynikał zapewne z tego, że podobnie ekstrawaganckie zestawy – „Ex”, „Manon” i „Tria” – zostały dopuszczone do produkcji w 1959 roku. Były one jednak produkowane w minimalnej skali, bo chyba tylko testowo. Służyły jako luksusowe prezenty. Większy potencjał na akceptację zwykłego konsumenta miał zapewne zestaw „Orava”, stworzony w tym samym roku i wyprodukowany przez fabrykę Nová Role, oraz zestaw „Ciráno”, wyprodukowany przez fabrykę porcelany w Chodovie. W latach 1960 i 1961 pojawiły się kształty Ježka „Blanka” i „Hanka”, które były następnie produkowane w Lokecie i Dalovicach. Rok później był to kształt nazwany „Rafaela”, produkowany w małej serii w Lesovie. W odpowiedzi na rozwój w Rosenthal Ježek stworzył w 1964 roku kształt „Komtesa”, który reprezentował pewną odmianę form barokowych, a także „Luisa”, inspirowaną porcelaną Klášterec z początku XIX wieku. Kolejne projekty to „Marina” z ozdobną opaską biegnącą przez środek korpusu oraz „Nefertiti”, której opaska była przeciwnie zagięta wklęsło. Wśród innych ciekawych kompletów porcelanowych z lat 60. XX wieku były m.in. „Orion”, „Patricia”, kanciaste zestawy „Sidonia” i „Romana”, „Aurelia” z dolną szyjką, „Beatrice”, „Marka” i „Sophia”. Ponadto Ježek zaprojektował kilka kompletów zastawy stołowej jako uzupełnienie kompletów porcelanowych. Kształty pierwszych albo odbiegały od kształtów jakie ma serwis do kawy Elka, Kleopatra i Giovanna, albo były od nich całkowicie niezależne formą, jak np. Zestaw zatytułowany „Ryby”. Po sukcesie na wystawie Expo, program produkcyjny fabryki w Lesovie obejmował również figurki, które Ježek zaprojektował w dużych ilościach. Już w przypadku swoich małych koni udało mu się przełamać tradycję figur porcelanowych rozwijającą się od drugiej ćwierci XVIII wieku.

Jego postacie z lat 50. charakteryzują się abstrakcyjnym detalem. Forma zdominowana jest przez elegancką krzywiznę, która zwykle podkreśla ruch lub typową pozycję prezentowanego zwierzęcia, a nierzadko trafnie oddaje też jego osobowość. Oprócz elegancji figurom często nie brakuje dowcipu i czułości. Podczas gdy późne lata pięćdziesiąte XX wieku charakteryzowały się ruchem i zabawą, postacie zwierząt na początku lat sześćdziesiątych stopniowo stawały się statyczne, a w okolicy oczu często pojawiały się perforacje. Niektóre szczegóły ciał zwierząt – na przykład skrzydła – zostały podkreślone ornamentem strukturalnym w negatywowym reliefie. Zwierzęta siedzą na stożkowych lub sześciennych cokołach, co nawet wzmacnia statyczne wrażenie, a postacie zyskują w ten sposób wyraz pewnej godności. Ježek zwykle projektował swoje postacie jako monochromatyczne lub ostatecznie w połączeniu dwóch kontrastujących kolorów. Niektóre detale zostały czasem podkreślone przez dekor solny. Zdecydowana większość figurek została przejęta do produkcji przez manufakturę porcelany Duchcov. Zainteresowanie klientów świadczy o tym, że pół wieku później nie stracili nic ze swojego uroku.